Op veler verzoek geef ik op deze pagine een lijstje met de belangrijkste literatuur die ik gebruik bij mijn praatjes, trainingen en gastcolleges op het gebied van duurzaamheid en MVO. Sommige publicaties zijn gratis; die kun je meteen downloaden. Natuurlijk zijn er veel meer belangrijke boeken geschreven over duurzaamheid, en daarom zal ik deze lijst af en toe uitbreiden. Bestellen via de links op deze pagina kan ook; daar krijg ik zelfs een paar procent commissie voor. Overigens is het niet de bedoeling een uitputtend overzicht van alle literatuur over duurzaamheid en MVO te geven. Dan zou de lijst te lang worden

John Elkington, Cannibals with forks, bekend van de drie-eenheid people, planet, profit.

Jan Jonker en 400 anderen, onder wie ikzelf, Duurzaam Denken Doen, het eindresultaat van het crowdsourcing-project OCF2. Een optimistische kijk op het Nederland van 2035.

Jan Jonker, Jos Reinhoudt, Harry te Riele, Transities naar duurzaamheid, essay ter voorbereiding op Rio+20 (ook te downloaden in het Engels).

Jos Kieboom ea, Inleiding in Maatschappelijk Verantwoord en Duurzaam Ondernemen. Historisch overzicht van het duurzaamheidsdebat en uitgebreide, toegankelijke lijst met duurzaamheidsconcepten.

William McDonough & Michael Braungart, Cradle to cradle. Bekend geworden door de documentaire Afval bestaat niet. Verplichte literatuur voor ontwerpers.

Jeroen Smit, De Prooi. Blinde trots breekt ABN Amro. Voor wie wil weten wat het verlies van de maatschappelijke licence to operate betekent voor een bedrijf.

Wayne Visser, The age of responsibility, CSR and the New DNA of Business. Zeer inspirerend boek over de rol van het bedrijfsleven bij de transitie naar een duurzame economie.

Wayne Visser, The age of responsibility, een artikel met de belangrijkste elementen uit zijn boek.

World Commission on Environment and Development, Our Common Future, beter bekend als het Brundtland-rapport. Klassieker uit 1987.

Als je vragen hebt over de lijst of suggesties wilt doen, neem dan gerust contact op.

The transition from our current economic model to a more sustainable model is the main challenge of our times. Once again, one of the main themes of Rio+20, a UN summit held twenty years after its predecessor in Rio de Janeiro, Brazil, is ‘green economy’. Back in 1992 the discussions were focussed primarily on environmental issues. More recently, this focus has shifted almost exclusively towards an economic approach to sustainable development.

The key question being asked in 2012: how do we reshape our current economy in order to become a green economy? Considering the urgency of many sustainability issues, the promising concept of a green economy should very rapidly be turned into a set of concrete actions, with both short and long term effects. But how do we go about doing this?

Seven principles

In order to contribute to this discussion, Jan Jonker, Jos Reinhoudt and Harry te Riele will take the opportunity at the final meeting of the Dutch Platform Rio+20 to present their essay Transitions towards sustainability, in which they suggest seven principles they believe could speed up the development of a green economy. In short, these are:

• Multiple value creation. Profits should not be expressed only in terms of monetary value – they should also reflect societal value.
• Laggards pay for innovation.  By taxing environmentally unfriendly technologies we can fund the development of sustainable alternatives.
• A renewed balance between the local and the global. Wherever possible, food and energy should be produced locally.
• Total societal costs of ownership are a leading concept. Companies and consumers are responsible for societal costs in the supply chain, both upstream and downstream.
• Cyclic use of natural resources. For the production of goods only waste material of other products should be used.
• The polluter pays. The precautionary principle of Rio ’92 should be adopted rigorously; every organization can be held responsible for environmental damage caused, even after many years.
• Freedom to act responsibly. To speed up innovation, laws on products, methods and technologies should be replaced by ambitious sustainability goals.

In the essay, the authors elaborate on these seven principles. They also suggest a range of concrete measures that can be taken in relation to these principles.

No free lunch

The aim should be to move towards a society that is both prosperous and sustainable in the long term. For a long time, our economy was based on the idea that energy, clean air, fresh water and natural resources would always be freely available. Now we know that this is not the case. It is finally becoming clear that it is necessary for us to pay a price for our wealth. As Milton Freedman once said: ‘There is no such thing as a free lunch’.

Therefore, it is important to start applying the transition mechanisms, mentioned above, as soon as possible. There will still be plenty of room for entrepreneurship, innovation and growth, and in the end we may reach a truly green economic system. Rio+20 offers the possibility for us to realise this together.

The  essay ‘Transitions towards sustainability’ by Jan Jonker, Jos Reinhoudt and Harry te Riele was written as a contribution to Rio+20 in 2012. The essay was first presented on 19th September 2011 in The Hague, the Netherlands and can be downloaded here.

Wat is hot? En wat is not? Wie het weet mag het zeggen. Nou, het Wetenschappelijk Bureau van Groep Domheid heeft wel een vermoeden van wat 2012 ons gaat brengen. Net als in eerdere jaren waagt het geheimzinnige genootschap zich aan een serie voorspellingen, samengevat is een lange lijst met zaken die dit jaar hot danwel not zijn.

Over de onderzoeksmethode wil Groep Domheid niet veel kwijt: “Waar crowdsourcing en twittervragen vorig jaar kei-hip waren vinden wij dat nu al zóóó 2011 dat we het deze keer totaal anders aangepakt hebben. We zeggen niet hoe, maar we garanderen je wel dat de voorspellingen van het wetenschappelijke bureau ook dit jaar weer akelig nauwkeurig zijn. Wat had je anders verwacht?”

Controleer de hot/not-lijst 2012 zelf op de website van Groep Domheid. Naar eigen zeggen zitten ze ‘dieper, dieper dan ooit in de tijdgeest!’

De strijd tegen malaria wordt misschien wel in Nijmegen gewonnen. Vandaag opent de startup TropIQ zijn deuren, en ik ben erbij. Het jonge bedrijf, gevestigd op de campus van de RU, is de eerste onderneming ter wereld die in staat is op grote schaal stoffen te testen op hun uitwerking op de verspreiding van de malariaparasiet.

Doel is een middel te vinden waardoor parasieten zich niet langer kunnen vermenigvuldigen; een soort anticonceptiepil voor ziekteverwekkers dus. TropIQ heeft een aantal technologieën in huis die het mogelijk maken potentiële geneesmiddelen te testen.

• De parasietenkwekerij. In een speciale bak worden malariaparasieten gekweekt. De kunst is om die zich te laten ontwikkelen tot mannelijke en vrouwelijke exemplaren. De meeste andere laboratoria kunnen alleen aseksuele parasieten kweken, bij TropIQ groeien ze uit tot de tot de seksbeluste vormen die de ziekte overbrengen via de mug.
• Testen van kandidaat geneesmiddelen. De parasieten worden blootgesteld aan allerlei stoffen, aangeleverd door farmaceutische bedrijven. Als het goedje blauw wordt doet het niks, maar als het rood kleurt is het bingo: de parasiet voelt zich niet senang en is hopelijk genoeg aangetast om zich niet meer te kunnen vermenigvuldigen.
• Proef met echte muggen. Aangetaste parasieten worden gevoerd aan vrouwtjesmuggen die daar speciaal voor gefokt worden. Normaal vermenigvuldigt de parasiet zich in de mug, waardoor die de ziekte kan overbrengen en malaria zich kan verspreiden. Als het goed is, slaagt de behandelde parasiet daar niet meer in en is de cyclus doorbroken. De besmette malariamug kan nog wel steken maar niemand meer ziek maken.

Uitroeien

De meest kansrijke stoffen kunnen door farmaceutische bedrijven verder ontwikkeld worden tot een geneesmiddel. In combinatie met klamboes, betere riolering, vliegenmeppers en andere middelen kan zo’n geneesmiddel bijdragen aan het uitroeien van malaria. Malaria is een van de dodelijkste ziektes op aarde, en mede verantwoordelijk voor een hoop armoede en ellende.

Mijn rol bij de officiële opening van TropIQ is beperkt. Het aantal genodigden is te groot om ze allemaal tegelijkertijd rond te leiden in de onderzoeksruimte van TropIQ. Daarom worden ze ontvangen in een andere zaal en interview ik de medewerkers van het bedrijf. Via een videoverbinding kunnen ze dan een toelichting geven op hun werk in de strijd tegen malaria.

Energie zal in 2012 zeker één van de thema’s worden waar ik me veel mee ga bezighouden. Op dit moment is nog geen vier procent van alle energie die we in Nederland verbruiken duurzaam, en daarmee slaan we internationaal gezien een behoorlijk modderfiguur. Het lokaal produceren van energie kan heel schoon gebeuren, en dat is ook nog eens heel goed voor de economie in de stad.

Uit een vlugge berekening heb ik afgeleid dat Nijmeegse huishoudens per jaar meer dan 50 miljoen euro uitgeven aan de inkoop van elektriciteit. Bedrijven en instellingen besteden nog veel grotere bedragen aan stroom. Alleen al de openbare verlichting kost de gemeente Nijmegen ruim 570 duizend euro per jaar.

50 miljoen euro

Voor het grootste deel verdwijnt dat geld in de zakken van energieleveranciers als Nuon, Essent, Oxxio en Eneco. Voor de Nijmeegse economie zijn die ondernemingen niet bijzonder belangrijk: hun hoofdkantoren zitten elders en de werkgelegenheid die ze lokaal bieden is beperkt. Door elektriciteit lokaal te produceren zou de Nijmeegse ‘handelsbalans’ dus verbeteren.

Lokaal geproduceerde, groene energie uit zonnecellen hoeft voor de consument niet duurder te zijn dan ‘geïmporteerde’ stroom uit vervuilende kolencentrales; zelfs niet in Nijmegen, waar we niet gezegend zijn met grote hoeveelheden zonneschijn. Wie zonnepanelen op zijn eigen dak legt, verdient ze in een jaar of tien terug.

Stroom voor de buren

De grote uitdaging is dus niet om huiseigenaren over te halen hun eigen stroom te gaan produceren, want als ze slim zijn doen ze dat op den duur vanzelf wel. Maar hoe krijg je het voorelkaar om mensen méér stroom te laten produceren dan ze zelf nodig hebben en vervolgens die overtollige, lokaal geproduceerde groene stroom te verkopen aan hun buren? Dat is lastiger, maar ik denk dat er wel mogelijkheden voor zijn. Die ga ik uitzoeken.

Het jaar 2012 wordt wat mij betreft het jaar van de lokaal geproduceerde Nijmeegse stroom. Over een jaar of twee moeten we een grote stap gezet hebben.

In de denktank duurzaamheid van het Financieele Dagblad bespreekt een tiental deskundigen vanavond een aantal grote duurzaamheidsthema´s. De redactie van het FD gebruikt deze discussie als input voor het maken van een speciale editie van FD Outlook. Ik ben er ook bij, samen met onder meer Aart van Veller (Zestiq) , Hans Labohm (duurzaamheidscriticus), Kornelis Blok (professor UU en oprichter Ecofys) en Chokri Mousaoui (Eternal Sun).

Ter voorbereiding op de ontmoeting met mijn gespreksgenoten vanavond geef ik nu alvast een lijstje van onderwerpen waarvan ik inschat dat ze de duurzaamheidsdiscussie in 2012 gaan overheersen: energie, kringlopen, armoede, schaalbaarheid en de organisatie van duurzaamheid. Reacties welkom!

Energie

De klimaatdiscussie is grotendeels gesloten. Hoewel een paar verstokte ontkenners blijven roepen dat het allemaal wel meevalt met die klimaatverandering, worden in de echte wereld volop maatregelen genomen om bijvoorbeeld hogere waterstanden het hoofd te bieden. Klimaat is not, maar energie blijft hot. De energiediscussie zal zich de komende jaren concentreren op twee andere aspecten: geopolitiek en economie. Olie en andere fossiele brandstoffen worden onvermijdelijk schaarser en dus duurder. Onfrisse regimes als die van Assad en van de Saoudi’s danken daaraan hun macht. Waarom geven we steeds meer van onze welvaart weg aan landen waar vrouwen geen auto mogen besturen? Willen we dat een figuur als Poetin de gaskraan zomaar kan dichtdraaien? Nu zonne-energie zelfs in Nederland rendabel wordt, is het tijd om serieus werk te maken van groene energie van eigen bodem. Dat is goed voor de lokale economie, jammer voor de Saoudi’s en beter voor het milieu (oja, ook voor het klimaat).

Kringlopen

Een van de kernbegrippen uit de duurzaamheidsdiscussie is de kringloop. Al jaren wordt gesproken over het sluiten van de keten, cradle to cradle, urban mining en afval als grondstof. Achterliggende gedachte is dat een groot aantal grondstoffen steeds schaarser wordt en dat hergebruik logischerwijs de enige oplossing is. Het komende jaar moet het er maar eens van komen, die doorbraak van de ‘circulaire economie’. Afvalbedrijven zijn er al volop mee bezig, nu is het tijd dat de ‘gewone’ productiebedrijven komen met doortimmerde plannen om hun grondstoffen terug te winnen uit afgedankte eindproducten.

Armoede

Nog steeds wordt de term ´duurzaamheid´ vooral geassocieerd met milieuproblemen, maar het verdelingsvraagstuk blijft als een roze olifant in de samenleving aanwezig. In Nederland doen de regeringspartijen krampachtig hun best om het H-woord te vermijden, beweert premier Rutte met een stalen gezicht dat armoede niet bestaat en lijken de bankiersbonussen nooit weggeweest. Wereldwijd leven nog steeds 1,4 miljard mensen van één euro per dag. Een discussie over een duurzame samenleving kan niet serieus gevoerd worden zonder aandacht voor de verdeling van de economische welvaart.

Schaalbaarheid

Voor veel mensen staat ‘duurzaam’ haast per definitie gelijk aan kleinschalig en lokaal, doorschietend in kneuterig en truttig. Dat is begrijpelijk, want in de afgelopen jaren pleitten sommige duurzaamheidsfanatici graag voor stadslandbouw, houtkachels, seizoensgroente en het bouwen van duurzame onderkomens met behulp van afgedankte autobanden en drankflessen. Veel van die oplossingen zijn prima, maar op langere termijn en op grotere schaal zijn veel van die ideeën niet houdbaar. Je kunt geen stad als Nijmegen (165 duizend inwoners) verwarmen met houtkachels, laat staan grote steden als Parijs of Mexico-Stad (25 miljoen inwoners). Ik hoop dat het komende jaar breed het besef doordringt dat echt duurzame oplossingen ingrijpend zijn en niets te maken hebben met goedbedoelde maar eenmalige projecten. De uitdagingen zijn groots, de oplossingen moeten dat ook zijn.

Organisatie

Duurzaamheidsambities formuleren is nog wel te doen, ze realiseren is andere koek. Een voorbeeld: vrijwel alle gemeenten willen officieel klimaat- of energieneutraal zijn, bedrijven doen aan CO2-management en energiebedrijven bieden consumenten volop groene stroom aan. En toch stijgt de uitstoot van CO2 gewoon door, crisis of niet. Het klimaatprobleem wordt dus ondanks alle goede bedoelingen niet opgelost. Hetzelfde geldt voor –ik noem maar wat- de uitputting van grondstoffen, biodiversiteit, schoon water en de armoedeproblematiek. Het organiseren van oplossingen voor deze duurzaamheidsproblemen is razend complex, en zal zéker niet lukken binnen de veilige muren van een enkele overheid, een bedrijf, een NGO of een huishouden. Op een of andere manier zal de samenwerking tussen al deze partijen op de schop moeten. Dit gaat de komende jaren nog heel veel aandacht vergen van economen, bestuurders, ondernemers, politici en bedrijfskundigen.

Reacties welkom! Mijn lijstje is niet helemaal uit de lucht komen vallen, maar misschien zie ik toch dingen over het hoofd. Wie aanvullingen heeft kan ze hieronder plaatsen of mij een mail sturen. Alvast dank!

(PS: later zal ik wat linkjes en bronnen toevoegen – daar kom ik nu even niet aan toe.)

De luchtkwaliteit in Nijmegen is niet best: de hoeveelheid fijnstof is ruim drie keer zo hoog als volgens de EU-normen is toegestaan. Dat blijkt uit de metingen die gedaan worden door de Clean Air Bus die vandaag aan de Kapittelweg staat. Met de speciale meetbus wil een samenwerkingsverband van onder meer longfunctieanalisten, de Radboud Universiteit en een fabrikant van luchtfilters aandacht krijgen voor het belang van schone lucht.

Volgens deze ‘Luchtalliantie’ is schone lucht essentieel voor een gezond leven: ‘In Nederland is de lucht erg vervuild. Jaarlijks sterven 18-23 duizend mensen tien jaar eerder door de aanwezige concentraties fijnstof in Nederland. Vooral kinderen zijn de dupe van luchtvervuiling. Zij hebben vaker last van de luchtwegen, allergieën en ze ontwikkelen zwakke longen.’ De alliantie vraagt iedereen een petitie te tekenen om schone lucht op te eisen.

Het RIVM meet permanent de kwaliteit van de lucht in Nijmegen. Dat gebeurt aan de Graafseweg en de De Ruyterstraat. De uitkomsten van de metingen zijn op internet te volgen: op beide locaties is vandaag de de ‘matige-smog’-drempel overschreden. Dat gebeurt helaas vaker.

Het verkeer en de industrie horen bij de belangrijkste bronnen van fijnstof. Door Nijmeegse stadsbussen te laten rijden op aardgas in plaats van op diesel is de lucht in het stadscentrum een stuk schoner geworden. Dat helpt al iets, maar de luchtkwaliteit in Nijmegen is dus nog steeds ver beneden peil, volgens de Clean Air Bus.

In de Clean Air Bus kun je niet alleen zien hoe het gesteld is met de luchtgesteldheid in Nijmegen, je kunt ook je eigen longcapaciteit laten testen. Uit de proef bleek dat ik zelf 5,35 liter lucht in één keer naar binnen kan zuigen. Met mijn longen is dus niks mis, maar de Nijmeegse lucht die ik inadem is niet zo fris.

Longtest in de Clean Air Bus

In Scandinavische landen, Hamburg en bijvoorbeeld Zwitserland is reflecterend asfalt al gebruikelijk, in Nederland wordt er sinds kort me geëxperimenteerd. Op de A35 bij Hengelo liggen drie verschillende proefstroken waarin witte steentjes zijn verwerkt, en de gemeente Emmen test ´glasfalt´,  een mengsel van asfalt en gemalen glas.

In Nijmegen wordt een proef gedaan met een wijkontsluitingsweg. Als blijkt dat reflecterende wegdekken kunnen helpen besparen op openbare verlichting is dat niet alleen goed voor het klimaat en het milieu, maar ook voor de stadsbegroting. Jaarlijks geeft Nijmegen 570 duizend euro uit aan stroom voor openbare verlichting.

Zie ook het artikel in de Gelderlander.

De brief laat geen enkel misverstand bestaan over de opvatting van het college: “Het gebruik van grote hoeveelheden chemicaliën bij deze techniek kan leiden tot verontreiniging van het grondwater, de bodem en de lucht daarboven. Nijmegen e.o. is voor zijn drinkwaterwinning afhankelijk van dit grondwater. De keuze voor boringen naar onconventioneel gas kan om deze redenen sowieso als onwenselijk worden beschouwd. Winning van schaliegas in een stedelijk gebied vergroot deze risico’s verder, vanwege de hogere concentratie van mensen en gebouwen en is dus per definitie ongewenst.”

Nijmegen wil zijn ondergrond goed beschermen. Er komen dus geen gasboringen en er wordt ook geen kernafval onder de stad opgeslagen.

Natuurlijk ben ik erg blij met het antwoord van het college, want ik wil dat Nijmegen zich duurzaam ontwikkelt. Gasboringen horen daar niet bij, aandacht voor schone energie wel. Daar zal ik me de komende tijd extra op richten.

Van de tientallen studenten die het gebouw in en uitlopen, heeft er niet een een muntje meegenomen. De meesten lazen het bordje, konden smakelijk lachen om het experiment en liepen door zonder ook maar te overwegen iets van het geld mee te pikken.

Toevallig kwam de jonge wetenschapper die het onderzoek bedacht heeft langs om de voortgang van zijn experiment te beoordelen. Ik vroeg
hem naar zijn eerste bevindingen. Antwoord: ‘Ik ben begonnen met 37 cent. Per dag leggen mensen er ongeveer € 1,50 bij.’ Mijn voorlopige conclusie: Nijmeegse studenten zijn goudeerlijk en kunnen een goede wetenschappelijke grap wel waarderen. Maar ik wacht de officiële publicatie af.